Bliższe spojrzenie na Open Access
Jest to pierwsza część serii artykułów, mającej pomóc w lepszym zrozumieniu ideii Science Commons. Teksty te mają również na celu wytłumaczenie, dlaczego Open Access (Otwarty Dostęp) jest tak ważny dla środowiska naukowców.
Termin Open Access (OA) staje się coraz powszechniejszy wśród uczonych, badaczy, urzędników państwowych oraz pozostałej części społeczeństwa. Co oznacza? Jaki ma związek z licencjami CC? Jak wysiłki CC w różnych dziedzinach nauki - Science Commons - napędzają tę inicjatywę?
Na sam początek, wytłumaczmy sobie to pojęcie. Open Access jest ruchem, mającym na celu umożliwienie dostępu do ogromnej liczby publikacji naukowych, wydawanych każdego roku w recenzowanych społecznie czasopismach naukowych. Jest to reakcja na problem zbyt wysokich cen oraz braku przejrzystych sposobów korzystania z tego rodzaju literatury. Wszystko zaczęło się w Budapeszcie, Berlinie i Bethesda, miastach, gdzie podpisano deklaracje mające zmienić tę sytuacje.
Wszyscy zainteresowani ruchem OA, powinni przejrzeć Framework Open Science, który ukazał się na iSummit 2006, zawierający odnośniki do dokumentów, oprogramowania i badań. Mówiąc o OA mamy na myśli definicję, która została zawarta we wspomnianej wcześniej deklaracji budapesztańskiej.
„Poprzez otwarty dostęp do tej literatury rozumiemy swobodny wgląd do niej poprzez internet, pozwolenie wszystkim użytkownikom na czytanie, ściąganie, kopiowanie, dystrybucję, drukowanie, przeszukiwanie i tworzenie odnośników do pełnego tekstu tych artykułów, możliwość indeksowania przez wyszukiwarki, ‘konwersji’ na formę elektroniczną i w ogóle używania ich w każdym legalnym celu, wraz z usunięciem finansowych, prawnych czy technicznych utrudnień poza tymi dotyczącymi samego dostępu do internetu. Jedynym ograniczeniem (i jedyną rolą praw autorskich w tej dziedzinie) powinno być danie autorom wglądu na spójność ich prac oraz prawo do właściwej interpretacji i cytowania.”
Jest to w zasadzie główna idea licencji CC BY. Pokazuje, jak wielka jest potrzeba rozszerzania wiedzy naukowej i jak istotne jest umożliwienie autorom kontroli spójności ich pracy naukowej. Do tematu wykorzystania tych prac w formie elektronicznej powrócimy jeszcze w następnym artykule. Teraz skupmy się na powszechnym dostępie i najważniejszych problemach związanych z OA.
W tej chwili mamy dwie gałęzie rozwoju OA, dwie drogi: zieloną i złotą. Pierwsza dotyczy samoarchiwizującego się OA, gdzie autorzy swoje prace publikują w prenumerowanych czasopismach, następnie czynią je swobodnie dostępnymi w magazynie ex-post (zobacz: E-print Archive, arXiv). Druga gałąź, złota, skupia autorów wydających prace w czasopismach OA i udostępniających je w sieci do momentu publikacji (zobacz: BioMed Central, Public Library of Science, Hindawi)
Udostępnianie prac naukowych i informacji na takich zasad zwiększa wpływ na badania, którym są poświęcone, poprzez uczynienie tej treści łatwiej dostępną dla szerszego grona zainteresowanych, z mniejszą ilością ograniczeń niż inne sposoby. Warto skorzystać z licencji CC, używanej przez wydawców OA (bazujących na złotej drodze) w celu zagwarantowania swobodnego dostępu do treści z możliwością zastrzeżenia pewnych praw. Jest to nie tylko bardziej elastyczne, ale również rozwiązuje problem wysokich cen publikacji tego typu.
Wszystkie te zasady OA bezpośrednio wiążą się z projektem Naukowego Prawa Autorskiego (Scholar’s Copyright Project) realizowanym poprzez tzw. Addendy Autora. Pozwala to twórcom zachować część praw dotyczących ich prac poprzez samoarchiwizujące się drogi OA (wspomniana wcześniej zielona droga). Obecne ograniczenia utrudniają proces samoarchiwizacji stanowiący podstawę uznania praw autorskich twórcy powowodując w efekcie ich dalszą alienację. Poza załączeniem właściwej notki dotyczącej przestrzegania tych praw, często informują one także jaki jest format pliku, jego miejsce w archiwach, oraz kiedy artykuł może zostać opublikowany (jeśli w ogóle jest to przewidziane). Wszystkie te ograniczenia tworzą skuteczną, prawną i techniczną barierę, uniemożliwającą swobodny dostęp oraz współdzielenie konkretnego materiału.
Rozwiązanie tego problemu jest podstawowym zadaniem nad którym pracuje Science Commons. Pozostałe projekty: Neurocommons, Materials Transfer, projekt SC-Data), są tworzone wokół OA, mieszając różne licencje CC. W kolejnym artykule przyjrzymy się bliżej jak zasady ‘wolnego dostępu’ wiążą się z tym pojęciem.
maj 19th, 2007 at 17:39
[…] Obiektyw.net Magazyn internetowy skupiający się na tematyce wolnej kultury i otwartego oprogramowania. « Bliższe spojrzenie na Open Access […]